Schaakpiano (2)

Gisteren kwam ik er achter en nu moet ik toch een nuancering aanbrengen. Ik had het eerder over de schaakpiano van Guido van der Werve. Dat sloot ik af met 'John Cage, eat your heart out', niets vermoedend van het volgende.

Hij heeft het gedaan! Cage raakte bevriend met Marcel Duchamp, bekend van onder andere 'Fountain', de pispot met de handtekening van een onbekende R. Mutt erop. Duchamp was een zeer fanatiek schaker (vrienden spraken erover dat hij zijn schaakpartij nodig had zoals een baby de fles) en was door zijn dagelijkse training en zijn studies van de partijen van schaakmeesters op een semi-professioneel niveau geraakt. Klassieke openingen waren niet aan hem besteed: hij probeerde zichzelf zo weinig mogelijk te herhalen.

In 1968, toen Duchamp aan het einde van zijn leven was, speelden de twee een schaakpartij die onderdeel was van een performance van Cage, genaamd 'Reunion'. Hierbij fungeerde een elektronisch geprepareerd schaakbord als mengpaneel voor de elektronische input die geleverd werd door verschillende musici (vandaar 'reunie'). Bij elke zet werd het kanaal van een artiest aan- of uitgezet. Ze speelden totdat de musici een voor een waren weggegaan. Cage won.

Dat gebeurde overigens niet vaak: Cage, die het spel pas een tijdje daarvoor van Duchamp had geleerd, speelde heel slecht. Duchamp vroeg hem ook veelvuldig of hij ooit wel eens speelde om te winnen. Dat was niet zo. Waarom zou je ook moeten winnen, als Zen-Boeddhist?

Foto boven: v.l.n.r. Cage, Duchamp en diens vrouw Teeny (Alexina); onder: omgekeerde volgorde.

Tilted Twister

Het gaat steeds verder.

Lego Technic is voor sukkels. Lego Mindstorms NXT, dat is het spul dat je moet hebben. Met robotica-apparatuur: sensoren die onder andere gevoelig zijn voor licht en temperatuur en een klein, zelf programmeerbaar computertje.

Daar komt dit van. Allemaal wel leuk en aardig, zo'n Rubiks Kubus, maar je kunt je tijd eigenlijk natuurlijk veel beter besteden aan het lezen van boeken of het luisteren naar, dan wel maken van muziek. Daarom is een machine die dit probleem voor je oplost wel zo handig, zodat je er geen omkijken meer naar hebt en je zaken netjes voor je geregeld worden.

Het heet de Tilted Twister. Eerst wordt de kubus segment voor segment gescand (wel even wat stickers vervangen: wit en geel lijken veel op elkaar, net als rood en oranje), daarna worden met behulp van de mechanische arm en de draaitafel de vlakken van de kubus uniform van kleur gemaakt. En dat alles binnen gemiddeld 6 minuten.

Ziehier.

"Is dit kunst?" Weet ik niet. De vraag: "Als het geen kunst is, wat is het dan wel?" kan ik alleen ook niet beantwoorden.

Duifje

Zomers
in het gras
om vier uur 's middags
en net als de wolken
nergens naar toe -

zo zou het zijn
om tegen je aan te liggen
met m'n neus in je hals
en de warme wind
van je vingers
die door m'n haar
streelt.

Homme Piest (1965 - 2000)

Hilary and Jackie

In februari ga ik naar de legendarische pianist en dirigent Daniel Barenboim in het Concertgebouw en ter voorbereiding keek ik laatst deze film over zijn echtgenote: de wereldberoemde celliste Jacqueline du Pré. Over haar wist ik ook al niets - misschien is de geromantiseerde versie van een leven dan niet de beste manier om iets te weten te komen, maar de roman waar de film op was gebaseerd werd dan wel weer geschreven door haar zus, dus het kan erger. Met in de film een mooie rol voor Emily Watson (Bess uit Lars von Triers "Breaking the Waves"), die (sorry, maar) nu alweer zo'n raar wijf speelt.

Aan de jonge Jacqueline wordt in het begin van de film duidelijk gemaakt dat als ze bij haar uitstekend fluitspelende zus Hilary wil blijven, ze haar met haar spelen op de cello zal moeten bijhouden. De band blijkt zo sterk dat Jackie door haar oefendrift boven het niveau van haar zus uitstijgt en op het internationale podium belandt. Ze ontmoet Barenboim, maar voelt zich (althans volgens de verslagen van haar zus), om het effect van een zenuwinzinking te verzachten, gedwongen een affaire te beginnen met haar zwager (overigens gaf diens dochter een heel andere verklaring en was het juist de labiele zwager die Du Pré verleidde in plaats van andersom). De ellende begint echter pas werkelijk wanneer ze multiple sclerose ontwikkelt, Barenboim haar voor een betrekking als dirigent van de opera van Parijs en een andere vrouw in de steek laat, en ze ontdekt dat ze door haar ziekte langzaamaan geen muziek meer zal kunnen maken. Tsja, en bij de scène waarin ze dan werkelijk constateert dat ze dat nooit meer zal kunnen, kwamen - ook al was het half 11 's ochtends - er ook bij mij wel een paar tranen los.

Hier een historisch fragment waarin Du Pré met Barenboim haar beroemd geworden versie van Elgars celloconcert ten gehore brengt.

American Gothic / God Bless America

Ik was in Chicago en zag daar dat twee mensen van een schilderij waren weggelopen, hun koffer hadden gepakt en op de Magnificent Mile waren gaan staan. Van waar ik nu achter ben misschien wel het beroemdste Amerikaanse schilderij ooit kon ik niet eens de naam noemen en ook niet van de schilder, maar de beeldversie heette God Bless America en was vervaardigd door J. Seward Johnson jr., die meer beschilderde bronzen beelden maakte, voornamelijk voor in de openbare ruimte.

Het schilderij hangt ook in Chicago en het is (even opzoeken) van Grant Wood. De titel is American Gothic, naar het gotische raampje in het huis op de achtergrond. Misschien is het feit dat daar nu een wolkenkrabber staat juist wel de reden dat voor het beeld de titel veranderd werd. De man is gemodelleerd naar Woods tandarts, de vrouw naar z'n zus. Blijkbaar dus een waar cultuuricoon en veelvuldig geparodieerd: het schilderij veroorzaakte zelfs nog echte rellen bij expositie in 1930, toen inwoners van het dorpje in Iowa, waar het geschilderde huis staat, zich beledigd voelden zo te worden neergezet. Wood liet daarop weten dat het een karikatuur van Amerikanen was en niet van mensen uit Iowa, om hun pijn wat te verzachten (en zich zo de woede van juist heel de VS op de hals te halen, lijkt me, maar goed).

Dit soort beelden blijft hoe dan ook uitkijken, vrees ik: ik zag bij de kantoorboekhandel al kitschbeeldjes van Klimt (hier, hier en hier). 't Is leuk, maar ach. Aan de andere kant (vergeef me de woordspeling): misschien ligt er nog wel een te verkennen veld in de kunst voor een schilder die z'n richting nog moet vinden. De achterkant van schilderijen.

(En wie in dat geval met de achterkant van een Mondriaan komt aanzetten, mag dan uiteraard niet meer meedoen, hè.)

Pratende Piano

Tijdens de blogpauze ontving ik deze grandioze tip.

Eerder had ik het over pianola's, waarvan de eerste modellen kastjes waren met een stuk of zestig uitstekende vingertjes. Die zette je voor je klavier en dan werden in je eentje onspeelbare Beethoven-symfonieën voor je gespeeld. Geavanceerde huiskamermuziek in een tijd zonder radio.

Maar nu dit. Voor het World Venice Forum 2009 ontwierp componist Peter Ablinger een constructie waarvoor een geluidsfile, waarop een kind de Proclamation of the European Environmental Criminal Court voorleest, werd ontleed in 88 frequentiebanden. Voor elke band wordt een pianotoets aangestuurd en de piano brengt op deze manier een menselijke stem voort.

Eindeloze mogelijkheden, want dit plaatst de muzikale handtekening in een heel ander perspectief. Bach speelde op het orgel B-A-C-H, waarbij de B een Bes was en H een B. Dat hoeft dus nu niet meer. We nemen immers twee of drie pianovirtuozen, sluiten ze een maandje op in een oefenruimte en daarna kunnen ze met hun instrument voluit "Johann Sebastian Bach" voortbrengen. We geven ze nog meer tijd en laten ze zinnen, teksten, liederen en toneelstukken spelen. In elke gewenste stem, want op den duur zal er één genie die het principe wel zo'n beetje begrijpt opstaan en zal de piano een virtuoos imitator worden van Jacques Brel en Frank Sinatra, alsook van Ko van Dijk en Bram van der Vlugt.

Aanschouw.

Der Zauberberg

Wat is er zo goed aan deze beroemde vertelling van Thomas Mann? Ik las een tijdje terug gedurende een paar weken de prachtige vertaling van Pé Hawinkels, maar ik kon op zeker punt oprecht niet meer bedenken hoe lang ik er al mee bezig was - misschien is het dus wel het briljante spel met de tijd: niemand (ook Mann niet) lijkt uiteindelijk meer enig besef te hebben van hoe lang de gang van zaken in het verhaal nou al voortduurt.

De middelmatige hoofdpersoon Hans Castorp bezoekt zijn neef Joachim Ziemszen in een sanatorium in Zwitserland en op de eerste pagina wordt aangegeven dat hij van plan is om daar 3 weken te blijven. Door alles schemert dan echter al door dat die termijn ruimschoots overschreden gaat worden - kijk alleen al eens naar de kleine 1000 pagina's die de roman telt. Er wordt een kleine longstoornis bij Castorp gevonden en het draait er op uit dat hij maanden en maanden van huis wegblijft. Maar wat is een maand, waarom de tijd bijhouden?

Mann baseerde zijn hoofdpersoon op zichzelf: hij bezocht ooit zijn vrouw in een vergelijkbaar kuuroord en ook hij kreeg na 3 weken het advies om nog langer te blijven. Hij weigerde. In de roman die uit zijn opgedane indrukken ontstond tekende hij prachtige karakters die zich in en om het sanatorium ophouden en drijft hij de spot met de Bildungsroman: Hans Castorp leert, ontdekt, denkt, maar groeit uit tot, tsja, wat? In een commentaar had Mann het erover dat je het boek eigenlijk twee keer moet lezen. Die aanbeveling moet, wanneer je eens een onduidelijke hoeveelheid tijd hebt, wat mij betreft inderdaad maar ter harte worden genomen.