Pianolamuseum

En ik hou ook veel van kleine museumpjes met 1 kamer, waar je praktisch de enige bent en het personeel je met alle tijd van de wereld van alles wil vertellen over wat er te zien is. Het enige is dat het onderwerp interessant moet zijn - maar wat mij betreft wordt alles leuk naarmate je er meer van af gaat weten.

Vanmiddag vonden we weer zo'n plek in Amsterdam. Het pianolamuseum bestaat uit een ouderwets ingerichte kamer, met een Jugendstiltrap en een podiumpje waarop een aantal modellen zelfspeelpiano's staat. Je krijgt voor 5 euro (als ze er aan denken) een verhaal dat de hele middag lijkt te kunnen voortduren, en elk merk pianola wordt gedemonstreerd met meerdere dansliedjes en klassieke werken.

Ze waren populair in het begin van de 20e eeuw, tot ongeveer 1930. Je had rond de eeuwwisseling nog geen radio; de fonograaf en grammofoonspeler moesten nog worden geperfectioneerd en dus waren deze dingen een goede bron van muziek in huis. Ze werkten meestal op luchtdruk: je moest met pedalen en schuifjes de speelsnelheid en luchttoevoer regelen en had zo een manier om de dynamiek te controleren. Pianolarollen waren er met tienduizenden. In Amsterdam hebben ze een forse collectie: overal leken ze te zijn verstopt, tot in het podium aan toe. Het interessantste was dat grote meesters en componisten uit de tijd van de pianola die rollen konden inspelen - zodat je ook nu nog kunt beluisteren hoe Debussy en Prokofiev moeten hebben geklonken. Denk er een flamboyante persoon achter de piano bij en je hebt ze terug in de 21 eeuw.

John Tenniel

Vandaag zou Sir John Tenniel, de illustrator van Lewis Carrolls verhalen over Alice, 189 jaar oud geworden zijn. Hij is overigens dit jaar ook 95 jaar dood, en aangezien we tegenwoordig elk jaar moeten weten wiens jaar het is: tijd voor een Tennieljaar. Darwin was niet de enige persoon in zijn tijd.

Tenniel probeerde het eerst met serieuze tekeningen maar kwam vanwege een net iets te populair geworden spotprent terecht in de humoristische afbeeldingen, die hij uiteindelijk ging tekenen voor het bekende tijdschrift Punch (waar ook Kingsley Amis, William Thackeray en A.A. "Winnie de Poeh" Milne voor schreven). Hij werd aangenomen op basis van zijn tekeningen bij de fabels van Aesopos en werd zo'n illustrator wiens afbeeldingen bepalend werden voor hoe de figuren uit de boeken voor altijd overal zouden worden afgebeeld, bijvoorbeeld in films. Sidney Paget, de illustrator van Sherlock Holmes, was er ook zo een.

Carroll moet hem redelijk gek hebben gemaakt met zijn instructies: Alice zou er precies zo uit moeten gaan zien als de schrijver in gedachten had. Na Wonderland kwam Through the Looking Glass - voor het laatste werk zou Carroll een stuk meer overtuigingskracht moeten hebben getoond.

Hier een overzicht van zijn Alice-illustraties.

The Brick Testament

Wat heb je toch vréselijk veel Lego-kunstenaars. Maar alles lijkt dan ook te kunnen. Noem het op en het lijkt al een keer gedaan te zijn - met als beroemd voorbeeld de concentratiekamplego van Zbigniew Libera.

Een uitgebreider project is dat van Brendan Powell Smith, die zichzelf 'Reverend' noemt terwijl hij atheïst is. Dat laatste is belangrijk en eigenaardig aangezien hij het wel op zich heeft genomen de volledige Bijbel in Lego te fotograferen. Het gaat om The Brick Testament. Nog niet compleet, maar er komt om de zoveel tijd weer een afdeling bij. Het rare is dat hoewel er af en toe spottende tekstjes zijn toegevoegd (een enkele keer kan het er gewoon echt niet mee door) de fotoboeken wél gewoon door kerken en zondagscholen over de hele wereld worden besteld. Een vrij dubbel project dus, dat aan de ene kant liefdevol, vers voor vers de Bijbel laat zien (hoewel het dus wel allemaal wat luchtiger wordt omdat dat met speelgoedpoppetjes gebeurt), en aan de andere kant af en toe totaal niet serieus genomen kan worden. Dat delen van de gelovige wereld dit toch voor educatieve doeleinden aanwenden lijkt dus te betekenen dat het eigenlijk mislukt is. Raar allemaal.

Kwarttoonpiano

De afstand tussen een witte toets op een piano en de dichtstbijzijnde zwarte wordt een halve toonsafstand genoemd. Maar je kunt natuurlijk prima ook díe afstand weer in tweeën delen zodat je twee kwartsafstanden krijgt - krijg je een piano met overal extra toetsen ertussen, die voor het gemak maar in klavieren boven de normale zijn neergezet. August Förster maakte ooit een dergelijke piano in 1923, samen met de Tsjechische componist en muziektheoreticus Alois Hába. Leuk werk om te mogen stemmen. Uiteraard klinkt het vals: niet wat we gewend zijn. Even wennen dus, maar er is wel degelijk muziek voor geschreven.

Bijvoorbeeld door Scott Crothers.

Panorama Mesdag

Vandaag werd bekend dat geprobeerd zal worden om Panorama Mesdag in Den Haag op de UNESCO-Werelderfgoedlijst terecht te laten komen. Wat mij betreft een prima plan: ik zag het vorig jaar voor de eerste keer en ging 's avonds slapen met de herinnering dat ik die dag echt iets moois had gezien.

Ik leefde in de veronderstelling dat het 'slechts' een 360 graden schilderij was waarvan je de randen gewoon zou kunnen zien, maar wist eigenlijk nog niet goed wat een panorama was: dat is wel echt bedoeld om de illusie te wekken dat je je daadwerkelijk 'in' het schilderij bevindt. Erg hip in de 19e eeuw. Voor wie er ook nog niet is geweest: ga het zien. Je staat in een grote halve bol, op een houten uitkijkpost. De bovenkant van het schilderij is niet zichtbaar: daar zit het dak van je uitkijk. Evenmin zie je de onderkant: die wordt overal om je heen verborgen door een zandduin waar vissersnetten op liggen en waarvan het onduidelijk is waar hij nou eigenlijk ophoudt en waar het schilderij begint. Intussen hoor je de zee ruisen.

Mesdag maakte een afbeelding van de omgeving van Scheveningen van zijn tijd, door staande in een doorzichtige cilinder (die nog steeds bestaat) de contouren van de omgeving te tekenen en vervolgens met een lamp die contouren te projecteren op het doek. Hij werd met de invulling door wat medewerkers terzijde gestaan: onder andere Breitner hielp mee (hij schilderde de cavalerie op het strand en hielp mee aan het dorp, samen met de vrouw van Mesdag).

Ik weet het: aan te raden om het te gaan zien terwijl het een al lang bestaand, bekend Nederlands werk is kan prima als 'ouwe koek' worden bestempeld. Maar toch: ik dacht, ik zeg het even. Je zou het eens missen.

Ik heb van-nacht mijn kussen nat geweend

Ik heb van-nacht mijn kussen nat geweend.
Van u droom ik zoveel en zoveel uren
Heb ik geschreid met op uw beeld te turen.
Ik heb zo vaak, in stilte alleen, gemeend,

Dat gij van elke kant, door alle muren,
Verschijnen zoudt en wij tesaam vereend
Verbleven tot ge uw hart mij had geleend
Om 't nimmer, nimmer, nimmer terug te sturen.

Maar deze nacht, de eerste na uw brief,
Hebt ge in mijn zaalgen droom mij toegesproken.
Ik zag uw mond, die zei: ik heb u lief.

En toen ik me uit mijn slaap al bevend hief
En uwen brief had aan mijn borst gestoken,
Is heel mijn hart in tranen weggebroken.

Lodewijk van Deyssel

Arthur Honegger (1892 - 1955)

Nog meer treinen vandaag, zoals zal blijken. Een derde lid van de Groupe des Six en waarschijnlijk de meest progressieve van het stel was de Zwitser Honegger (klemtoon op de laatste lettergreep). Afkomstig uit een land waar in alle eerlijkheid toch niet het grootste deel van de Europese kunst vandaan komt, dus daar mochten ze best trots op zijn: hij staat nu op het briefje van 20 CHF. Zijn muziek is een stuk zwaarder en meer beïnvloed door, zeg, Wagner, dan de bedoeling van de Groupe zou zijn geweest (aan de andere kant: Milhaud schreef samba's, ook niet echt Frans), maar de oorlogen zouden dan ook duidelijk van invloed zijn geweest op zijn werk. Hij sloot zich tijdens WO II aan bij het verzet en hield van treinen "...zoals andere mensen van vrouwen of paarden houden" - achteraf gezien misschien niet de handigste combinatie, maar goed. Die liefde voor treinen leverde zijn bekendste stuk op: Pacific 231, waarin de impressie van een optrekkende stoomlocomotief wordt getekend. Verder goed vind ik zijn tweede symfonie voor strijkers en trompet - en wanneer het toch nog Frans en licht moet kun je altijd naar zijn Concertino voor piano en orkest luisteren.

Een vrijzinnige versie van dat laatste stuk

Pacific 231 (met korte introductie)