Les Six (slot)

Nog een laatste stukje en dan houden we er voorlopig maar weer eens over op. Voor de laatste keer: dit waren ze. Poulenc (de bekendste), Auric (de soundtrackschrijver), Tailleferre (de vrouw), Honegger (de progressieve Zwitser), Milhaud (degene met de samba's) en Durey (de totaal onbekende leider). Alles onder supervisie van Jean Cocteau en, wie nog niet genoemd was, Erik Satie, die als inspirator werd gezien. Ze bestonden slechts een jaar of 2 en het was eigenlijk niets meer dan een bij elkaar geraapt groepje, met willekeurig gekozen personen. De samenstelling had een totaal andere kunnen zijn.

En zo belangrijk als groep waren ze dus ook helemaal niet. Dat blijkt alleen al uit het feit dat je vrijwel nergens een foto of schilderij vindt waar ze allemaal op staan. Op bovenstaand schilderij zien we (linksonder beginnend en met de klok mee), Tailleferre, Milhaud, Honegger, pianist Jean Wiéner die Louis Durey vervangt (die was immers boos weggegaan), Poulenc, Cocteau en Auric. Pontificaal in het midden staat bevriende pianiste Marcelle Meyer, over wie ik nog geen woord geschreven heb en dat ook niet hier zal doen. Op onderstaande foto van links naar rechts: Milhaud, een Hitchcock-achtige profielschets van Auric, Honegger, Tailleferre, Poulenc, Durey en aan de piano Cocteau. Op de foto daaronder lijken we ze, oud en gemiddeld genomen maar een klein beetje bekender, eindelijk allemaal te kunnen vinden in een klaarblijkelijke poging de groepsfoto te herhalen (als het al niet opnieuw Jean Wiéner was die daar rechts Durey stond te vervangen: handig, twee keer zo'n kleine man met een brilletje). Dat ze zonder echt veel te hebben betekend toch voor zo'n herhalende foto kiezen geeft eigenlijk al prachtig aan wat de groep bond: helemaal niet dat esthetisch doel dat ze zo nodig moesten bereiken - het was de affectie voor elkaar.

Louis Durey (1888 - 1979)

En dan de laatste van de zes. Voor een tijdje een aanvoerder voor de groep, maar uiteindelijk degene die de andere vijf in de steek liet en z'n eigen weg ging. Nu: volledig onbekend.

Louis Durey, dat was z'n naam. Hij legde contact met Darius Milhaud voor de compositie van een pianowerk en dat leidde uiteindelijk tot een groepering van componisten die Les Six ging heten. Toen Jean Cocteau, over wie ik het eerder had bij Georges Auric, aan laatstgenoemde vroeg om muziek bij zijn toneelstuk Les Mariés de la Tour Eiffel te maken en de musicus dat niet op tijd af kreeg, wilde Cocteau er een gezamenlijke productie van maken waarbij alle zes leden hun bijdrage zouden leveren. Dat deed iedereen - behalve Durey, tot irritatie van de schrijver. Durey brak met Cocteau, liet de groep in de steek en profileerde zich als linkse activist: hij werd lid van de Communistische Partij, sloot zich aan bij het verzet in de Tweede Wereldoorlog en schreef liederen op communistische, anti-fascistische teksten.

Dat bleef zo zijn leven lang voortduren: ook tijdens de jaren '60 schreef hij werken op tekst van Hồ Chí Minh. Hij zou zo in de categorie Net Niet Bekende Mensen kunnen - ware het niet dat hij ook in zijn eigen tijd nauwelijks baanbrekend werk schreef: hij produceerde werkelijk niets van belang. Dat zelfs YouTube niets anders op weet te leveren dan een paar zeer saaie liederen mag misschien niet de doorslag geven - maar typisch mag het toch wel genoemd worden. De andere vijf stonden er immers ook gewoon netjes bij.

Francis Poulenc (1899 - 1963)

Een van mijn favoriete componisten: Poulenc is van de Groupe des Six degene die het het verst geschopt heeft wat algemene bekendheid betreft. Als zodanig bestaan er veel meer opnames van zijn werk en is zijn oeuvre in het concertrepertoire veel meer verkend dan bij de andere Groupe-leden (al is het af en toe wel vervelend dat de meeste muzieklabels zweren bij opnames van zijn enige leerling, Gabriel Tacchino, die wat mij betreft niet behoort tot de meest grandioze pianisten ooit). Helemaal eerlijk is de vergelijking met de anderen dus niet (je vindt vaak muziek waarvan je je afvraagt waarom het niet meer wordt gespeeld), maar ach ja, hè.

Gelijk maar terzake: hij wordt een van de eerste componisten genoemd die openlijk homoseksueel was. Hoe dan ook had hij een aantal relaties met vrouwen en kreeg ook een dochter, die hij echter nooit heeft erkend als zijn kind. Zijn werkelijke geaardheid leverde hem later in zijn leven nog wel wat zelfkritische problemen op nadat hij tijdens een bedevaartstocht naar de Zwarte Madonna van Rocamadour een spirituele ervaring kreeg die hem tot het katholicisme bekeerde. Na deze ervaring schreef hij muziek die veel meer geestelijk van aard was dan de wereldlijke maar even betoverende eerdere werken. De spirituele werden waarschijnlijk zijn bekendste werken, waaronder het Stabat Mater en het Gloria. De mooiste muziek die ik van hem ken is echter zijn werk voor 1 of 2 piano's, zijn kamermuziek en zijn werk voor piano met orkest. Twee piano's met orkest zelfs, zoals ook hier te bekijken - met de componist zelf achter de linker van de twee vleugels, daarbij (haha) erg slordig spelend en veel fouten makend.

Luister ook naar zijn hobo-sonate, die voor fluit of voor klarinet.

(Bij de onderste foto: dat hondje lijkt bijzonder te zijn geweest. Komt veelvuldig beknuffeld terug op de foto: achter de piano, bij het fornuis en op de schommel.)

Georges Auric (1899 - 1983)

Georges Auric was het lid van de Groupe des Six dat zich onderscheidde door voornamelijk incidentele muziek te schrijven: muziek die bedoeld is voor op de achtergrond bij bijvoorbeeld toneelstukken. Twee mensen die een artistieke supervisie van de Groupe werd toegedicht waren Erik 'Vexations' Satie en Jean Cocteau (typische foto onder) - en de laatste werd regisseur, door wie Auric veel filmmuziek zou gaan schrijven. Naast met Cocteau werkte hij ook veel samen met andere filmmakers en waarschijnlijk doordat hij hiermee een relatief groot publiek bereikte kreeg Auric het voor elkaar dat zijn muziek regelmatig op de no. 1 in hitparades terechtkwam. Zijn bekendste werk is waarschijnlijk een gezongen walsje uit de film Moulin Rouge (met diva Zsa Zsa Gábor), waar een populaire transcriptie van werd gemaakt. Voor Jean Cocteau schreef hij onder andere een fraaie soundtrack van La Belle et la Bête (flarden waarvan hier te horen). Cocteau gaf hem ook de opdracht om de muziek te maken bij een van zijn andere projecten, genaamd Les Mariés de la Tour Eiffel. Auric kreeg dat werk echter niet op tijd af, waarop de filmmaker besloot het een gezamenlijke productie van Les Six te laten worden. Dat liep helaas (het zou toch een historische productie zijn geworden) niet helemaal zoals gepland - waarover binnenkort meer.

Arthur Honegger (1892 - 1955)

Nog meer treinen vandaag, zoals zal blijken. Een derde lid van de Groupe des Six en waarschijnlijk de meest progressieve van het stel was de Zwitser Honegger (klemtoon op de laatste lettergreep). Afkomstig uit een land waar in alle eerlijkheid toch niet het grootste deel van de Europese kunst vandaan komt, dus daar mochten ze best trots op zijn: hij staat nu op het briefje van 20 CHF. Zijn muziek is een stuk zwaarder en meer beïnvloed door, zeg, Wagner, dan de bedoeling van de Groupe zou zijn geweest (aan de andere kant: Milhaud schreef samba's, ook niet echt Frans), maar de oorlogen zouden dan ook duidelijk van invloed zijn geweest op zijn werk. Hij sloot zich tijdens WO II aan bij het verzet en hield van treinen "...zoals andere mensen van vrouwen of paarden houden" - achteraf gezien misschien niet de handigste combinatie, maar goed. Die liefde voor treinen leverde zijn bekendste stuk op: Pacific 231, waarin de impressie van een optrekkende stoomlocomotief wordt getekend. Verder goed vind ik zijn tweede symfonie voor strijkers en trompet - en wanneer het toch nog Frans en licht moet kun je altijd naar zijn Concertino voor piano en orkest luisteren.

Een vrijzinnige versie van dat laatste stuk

Pacific 231 (met korte introductie)

Germaine Tailleferre (1892 - 1983)

Zoals overal duurde het ook onder componisten een tijdje voordat vrouwen zich met de zaken mochten gaan bemoeien. We kennen er niet zo heel veel, laat staan wat ze geschreven hebben. Het is vaak genoeg 'de vrouw van' geweest: mevrouw Schumann schreef een beroemd strijkkwartet en Alma Mahler mocht met haar Gustav trouwen, maar dan moest dat met dat muziek schrijven wel afgelopen zijn - hij duldde geen enkele concurrentie.

Er was ook een vrouw in het gezelschap van de Groupe des Six, waarvan ik Milhaud al eerder noemde. Zij heette Germaine Tailleferre en om klaarblijkelijk de achterstand van de vrouwen even goed te maken zorgde ze voor een enorme verscheidenheid aan muzikale werken. Naast opera's, balletten, werken voor orkest en solo-instrumenten als harp en piano was ook filmmuziek van haar hand. Ze was getrouwd met karikaturist en schilder Ralph Barton en leerde hierdoor onder andere Charlie Chaplin kennen.

Haar muziek was in lijn met de algemene opvatting van Les Six: geen impressionistisch geneuzel of Wagneriaanse godenbombast, maar heldere, frisse melodieën die je hoe dan ook serieus moet nemen. Wat ik nu van haar ken en mooi van haar vind: luister naar haar Impromptu voor piano, haar Berceuse voor viool en begeleiding en haar Pianotrio. Transparante, Franse muziek zoals de groep het wilde.

Of luister naar deze Arabesque voor klarinet met begeleiding.

(foto onder: Ralph Barton met Charlie Chaplin)

Darius Milhaud (1892 - 1974)

Milhaud was een Frans-Joodse componist die naar eigen zeggen erop gericht was de 'mist van de Symbolistische poëzie' te ontwijken. Hij maakte tijdens een periode van zijn leven deel uit van de Franse componistengroep Les Six, die voor een zeer groot deel juist la clarité voor ogen had.

Uit zijn oeuvre blijkt dat hij hoe dan ook bijzonder gevoelig was voor invloeden van buitenaf. Gedurende zijn verblijf in Brazilië tijdens de Eerste Wereldoorlog leerde hij de niet-Westerse muziek kennen, waaronder de samba. Belangrijker nog was dat hij onder andere tijdens zijn concerttour in de Verenigde Staten in aanraking kwam met de jazz. Ook in zijn La Création du Monde komt een invloed van niet-Westerse culturen naar voren: een jazzy ballet dat de geschiedenis van de wereld vertelt, gebaseerd op de Afrikaanse scheppingsverhalen.

Hij schreef bijzonder veel: z'n opusnummers komen tot de 443. Dit zijn concerten (waaronder een voor marimba), kamermuziekwerken, symfonieën, opera's en balletten. Naast La Création du Monde is zijn bekendste ballet surrealistisch: Le Boeuf sur le Toit, ofwel De Os op het Dak, naar de titel van een Braziliaanse tango.

Toen Parijs werd bezet in 1940 besloot hij met zijn gezin naar Californië te verhuizen, waar hij lesgaf aan onder andere Dave Brubeck. Misschien niet toevallig noemde deze zijn eerste zoon Darius. Andere mensen aan wie Milhaud lesgaf waren Philip Glass, Iannis Xenakis en - voor Nederland zeker niet onbelangrijk: Simeon ten Holt.

Beluister hier het derde deel van zijn Scaramouche, gearrangeerd voor 3 piano's, celesta en sambaballen.

Een stukje La Création Du Monde.