Arthur Rackham

Rackham (1867 - 1939) was een zeer productieve Engelse (boek-)illustrator wiens werk regelmatig tentoongesteld werd. Zijn baan als kantoorklerk gaf hij op en hij begon met serieuze afbeeldingen, maar gleed net als John Tenniel af naar de fantasieprenten. Zijn doorbraak kwam met zijn illustraties voor Washington Irvings boek 'Rip van Winkle', dat het verhaal beschrijft van een man die vlak voor de Amerikaanse onafhankelijkheidsoorlog in slaap valt en pas twintig jaar later wakker wordt, een oorlog verder. Zijn duidelijke fantasiewerk kwam echter pas toen hij de verhalen van de Grimmbroeders illustreerde, samen met Peter Pan in Kensington Gardens en, eveneens net als Tenniel, Alice in Wonderland. Waar ik hem zelf dan weer van ken zijn zijn afbeeldingen voor Der Ring des Nibelungen: je ontkomt niet aan hem als je een geïllustreerd CD-boekje openslaat. Wulpse dames en lelijke dwergen - maar alles ingetogen, zoals het op z'n Victoriaans hoorde. Overigens lijkt ondanks zijn succes zijn leven niet heel spannend te zijn geweest: er was een kort tripje naar Australië, maar afgezien daarvan vind ik geen enkele biografiepagina van hem waar meer op staat dan wat hij gepubliceerd heeft.

Hier veel van zijn werk.

Der Erlkönig

Johann Wolfgang von Goethes beroemde ballade Der Erlkönig, waarin een vader door de nacht zijn kind meeneemt dat stervende is en dat achtervolgd wordt door een fabelwezen, was altijd al bedoeld om gezongen te worden en werd dan ook door vele toondichters op muziek gezet. Veruit de bekendste versie is die van Franz Schubert, wiens compositie een legendarische oorsprong wordt toegeschreven. Vrienden zouden Schuberts kamer zijn binnengekomen en moeten de componist hebben aangetroffen, terwijl hij met een duidelijke geestdrift op luide toon het gedicht stond voor te dragen. Na enkele keren heen en weer te zijn gelopen moet hij naar zijn werktafel zijn gegaan en het gedicht in 1 keer razendsnel op muziek hebben gezet, waarop men besloot naar de school (waar een piano was) te rennen en het stuk direct uit te voeren. Aldus geschiedde, en het stuk werd met overweldigend enthousiasme ontvangen.

De school was een uur lopen van Schuberts huis, Schubert was niet bepaald de beste pianist ter wereld en de zojuist door hem gecomponeerde pianobegeleiding was een van de allerzwaarste uit het genre, door de voortdurende herhaling van akkoorden in de rechterhand die bij wijze van spreken Franz Liszt nog zou doen blozen. Nogal een twijfelachtig verhaal dus, maar het past in de tijd: een jaar voor Erlkönig schreef Schubert zijn lied Gretchen am Spinnrade - dat vaak wordt gezien als het begin van de Romantiek in de muziekwereld.

Hier het lied, met ondertiteling.

Onder het zonnezeil

Onder het zonnezeil, verrukt door de wind,
Zit ik gelukkig.
’t Noodlot is nukkig,
Maar er blijft niets meer dat me aan ’t leven bindt.
De vrouwen, vroeger voor eeuwig bemind,
Liet ik gelukkig
Vroegtijdig achter zonder kind.
Ik heb genoeg aan de natuur,
Altijd grootmoedig,
En aan de stille of stormende oceaan,
Eindloos voorspoedig.
Een vluchtig avontuur
Houdt me even opgetogen:
Meeuw, door een golf bewogen,
Veilig bevleugeld, toebehorend aan
’t Onmeetlijk, onuitputtelijk azuur.

Jan Jacob Slauerhoff

Herman van Veen

Eindelijk zagen we hem, vanavond. Herman van Veen was in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag. De enige in dit land die 'dt' kan uitspreken. Van tevoren verward: wat deed deze man nou eigenlijk? We kenden zijn liedjes, wisten van zijn sketches - maar wat voor een programma's maakt hij?

En nu weet ik het nog steeds niet. Hij deed van alles en kwam overal mee weg. Ieder ander zou weggelachen zijn wanneer hij Dikkertje Dap zou gaan zingen. Schunnige moppen tappen is ouderwets - niet bij hem. Er was zo veel moois: een pauk met rijst erop, een contrabas met een deurtje vanachter, een Ave Maria van Gounod op falsetto-jongensstem, tamboerijnhoeden, eenzame ballonnen die omhoog en omlaag zweven, volstrekt overtuigend panfluitloos panfluitspel op de vingers, vliegende hoge hoeden die pingpongballetjes rondslingeren en eindeloos veel glitterstrooisel. En de verhalen over geloof en over ouder worden. Maar vooral: die heel mooie liedjes van hemzelf en van anderen, begeleid door piano, viool en gitaar. Omdat híj het was die het allemaal leidde werkte het. Onnavolgbaar.

Jagger en Escher

In 1969 schreef Mick Jagger een brief aan M.C. Escher met het verzoek een afbeelding van hem te mogen gebruiken op zijn nieuwe album. Die brief begon als volgt:

Dear Maurits,

For quite a time now I have had in my possession your book [Graphic Works of...] and it never ceases to amaze me each time I study it! In fact I think your work is quite incredible and it would make me very happy for a lot more people to see and know and understand exactly what you are doing. In March or April this year, we have scheduled our next LP record release, and I am most eager to reproduce one of your works on the cover-sleeve. Would you please consider either designing a "picture" for it, or have you any unpublished works which you might think suitable...

Escher antwoordde binnen een paar weken met het volgende, gericht aan de agent van Jagger:

Dear Sir,

Some days ago I received a letter from Mr. Jagger asking me to design a picture or to place at his disposal unpublished work to reproduce on the cover-sleeve for an LP record.

My answer to both questions must be no, as I want to devote all my time and attentions to the many commitments made; I cannot possibly accept any further assignments or spend any time on publicity.

By the way, please tell Mr. Jagger that I am not Maurits to him, but

Very sincerely,
M.C. Escher

Wat de wereld hem vertelde

Gisteravond zaten we in de Harmonie in Leeuwarden, waar het Noord Nederlands Orkest de Derde Symfonie van Mahler ten gehore bracht en dat eigenlijk heel erg mooi deed. In de 110 (!) minuten dat de uitvoering duurde geen moment van verveling.

Het moet de langste symfonie ooit door iemand geschreven zijn, binnen de grenzen van wat nog een symfonie genoemd kan worden. En dan is het ook nog zo dat-ie eigenlijk nóg langer had moeten zijn: Mahler amputeerde het oorspronkelijk laatste deel en maakte dat het slotdeel van zijn Vierde (allerkortste) Symfonie. De delen die overbleven hebben titels als 'Wat de dieren in het bos me vertellen' (met een koekoek en een nachtegaal), 'Wat de bloemen in de weide me vertellen', etc. Er is ook een rol voor een altsolo die een tekst van (het zal ook weer eens niet) Friedrich Nietzsche heeft. Als het meest geslaagde deel wordt vaak het uiteindelijk afsluitende 'Wat de liefde me vertelt' gezien, dat ook wat ons betreft tot de mooiste muziek behoort die Mahler ooit schreef.

En uiteraard, hoe kan het ook anders, moest dit met héél véél mensen uitgevoerd worden: een reusachtig orkest, een alt, een vrouwenkoor en een jongenskoor (dat trouwens niets anders zingt dan 'Bim, Bam', waar ze ruim een uur op mogen wachten en wat maar vijf minuten duurt). Pas nu vraag ik me af: zaten er niet meer mensen op het podium dan in de (vooraan toch vrij lege) zaal?

Reizend Zand

Ik moet dit nog steeds een keer gaan opzoeken. Even een keer uitstappen op station Apeldoorn en een volgende trein nemen.

Giny Vos maakte daar vorig jaar een installatie 'Reizend Zand', bestaande uit een wand van LED-lichtjes die een woestijnachtig landschap opbouwen. Ze worden gestuurd door een computer die er voor zorgt dat er af en toe een briesje in het zand ontstaat. Zandkorreltjes waaien op, het patroon verandert en het beeld lijkt nooit hetzelfde.

Veel licht in het werk van Vos, die voor iedereen toegankelijke kunst maakt, vaak in het openbaar. Voor het hoofdkantoor van Shell maakte ze een metershoge kluisdeur die af en toe met een klik opengaat en een helle spleet licht vrijlaat ('Zonneschat') en van het Kunstenlab in Deventer maakte ze een onheilspellende ruimte waarin naast het getril van de lampen een kloppend geluid hoorbaar is en een zwarte schaduw over de vaag verlichte vloer beweegt ('Zwartlicht').

Hier haar webpagina.