Foto's van Van Gogh

Fjodor Buis maakte een serie foto's die verbeelden hoe Vincent van Gogh zou hebben kunnen fotograferen wanneer hij in een tijd met kleurenfilms had geleefd. Hij nam daartoe Van Goghs brieven door (die ik ook nog in de kast heb staan en nog steeds eens moet lezen) en bezocht plekken in Frankrijk waar Van Gogh leefde: Auvers-sur-Oise (waar dr. Gachet geschilderd werd, samen met de gele korenvelden), Arles (waar hij zijn oorlel afsneed en waar zijn beroemde slaapkamer en verlichte terras waren) en Saint-Rémy (waar hij zich in een inrichting liet opnemen en waar hij de sterrenhemel schilderde). Alleen in de inrichting kon Buis niet fotograferen, aangezien daar nog patiënten aanwezig waren. Hier de Van Gogh-foto's - mis ook op zijn site de portretten van Marten Toonder niet, in een dreigend Ierland.

Spooksteden

Nog meer eenzame straten. Een van de eerste foto's die (zij het per ongeluk) van een persoon werd gemaakt is van de Boulevard du Temple in Parijs, door Joseph Niépce en Louis Daguerre in 1838. Dat was (en is) een druk begane weg, maar de minimale sluitertijd was hoog in die tijd. Maar liefst tien minuten zouden nodig zijn geweest om de afbeelding te maken. Dat zorgde ervoor dat snel bewegende objecten als rijtuigjes en voetgangers niet werden geregistreerd - de weg, waarvan elk stukje over de hele sluitertijd genomen toch wel ruimschoots in beeld was geweest, was daarentegen duidelijk zichtbaar. Mensen vonden het doodeng: met wat voor magie maakte je een foto van een drukke straat en kreeg je een plaatje van een uitgestorven boulevard? Het spookt hier, wat ik je brom. Het spookt hier. Maar wacht: er stond nog wel een mannetje op dat blijkbaar roerloos genoeg z'n schoenen had staan laten poetsen (linksonder). Nee, dan was het goed.

Hoe dan ook, tegenwoordig is dit toch allemaal een stuk lastiger. Je gaat naar een mooie plek, schiet de camera vol, maar dan kom je terug en merk je bij nadere inspectie dat er allemaal mensen door je foto heen hebben gelopen. Mensen hebben elkaar met twee opgestoken vingers ezelsoren gegeven en overal, o-ver-al staan toeristen. En die moet je niet. Surf daarom meteen naar Tourist Remover, upload 100 foto's van je vakantieplek en hij berekent het gemiddelde beeld. Zónder toeristen dus.

"Ik snap er werkelijk niets van. Denk je: Parijs, wereldstad, maar nee hoor. Uitgestorven. He-le-maal geen kip."

Diana

Gisteren zag ik op een bruiloft dat er foto's werden gemaakt met een apart soort camera. Goedkope dingen gemaakt van plastic, met een duur fotorolletje, een prachtig klein flitsertje waarvan een mooi matrood lampje aangeeft of het toestel flitsklaar is en - om het af te maken - ook nog eens een heel fijn geluidje bij het afdrukken.

Navragen leerde dat ze van het merk Diana waren en dat ze erg populair zijn bij een bepaalde subcultuur van fotografen. De mensen van gisteren kochten ze in Delft voor een euro of zeventig en hadden ze ook zien staan in - het zal ook weer eens niet - het winkeltje in het Centre Pompidou. Vroeger waren ze echter veel goedkoper (ze werden blijkbaar zelfs kado gedaan bij andere produkten en stonden bekend als speelgoedcamera's) want echt een degelijke camera is het niet. Om maar wat te noemen lekt 1 op de 2 keren licht de camera in. Laat nu net dat gegeven en het feit dat de kleuren vaak overdreven worden aangezet zorgen voor dromerige, surrealistische foto's, en je krijgt op een eigen manier (dat je ook wel weer 'makkelijk artistiek' kunt noemen, maar goed) bijzondere afbeeldingen waarbij het iedere keer weer een totale verrassing is wat voor foto je gemaakt hebt.

Hier meerdere voorbeelden (gebruik de tab 'Diana F+ photos').

Met een ballon de ruimte in

Zoals de Britse astronoom Fred Hoyle al zei: de ruimte is helemaal niet ver weg - het is maar een uurtje rijden met de auto, wanneer je recht omhoog rijdt. Vier Spaanse scholieren en hun natuurkundeleraar besloten met een vergelijkbaar simpele manier het gebied rond de aarde te verkennen en kochten gewoon in de winkel een eenvoudige digitale camera (₤ 56,=) die ze aan een met helium gevulde ballon vastmaakten. Met een zendertje dat hen de coördinaten doorgaf konden ze via Google Earth de positie van de ballon volgen, om na het neerkomen van de camera (slechts 15 km verderop) de geheugenkaart eruit te kunnen halen en te zien wat voor foto's de camera had gemaakt.

Vanwege het tegen straling beschermende folie waar de apparatuur mee was ingepakt en het isolatieschuim tegen het effect van wrijving in de atmosfeer bleek de camera nauwelijks beschadigd. De ballon bleek op 30 km hoogte in de stratosfeer te zijn gekomen, drie keer zo hoog als de hoogte waarop een normaal vliegtuig vliegt - de kromming van de aarde was duidelijk zichtbaar. Hier de fantastische foto's van de voorbereidingen van het Meteotek-project en die van tijdens de vlucht.

Wat een eenvoud.

László Moholy-Nagy

Moholy-Nagy (1895 - 1946, uitspraak moeilijk, voor Engelstaligen uit het Hongaars overgezet 'Mo-hoy-Neug') werd leraar vormleer aan de ontwerpersopleiding Bauhaus in 1923, toen dat nog geleid werd door oprichter Walter Gropius, de tweede echtgenoot van Mahlers weduwe Alma. Op bovenstaande foto is hij gefotografeerd door zijn vrouw Lucia, in de periode dat hij nog bij Bauhaus werkte. Toen zijn werk echter door de Duitsers gecensureerd moest gaan worden vertrok hij naar Engeland en daarna Amerika, waar hij een Engelse Bauhaus wilde oprichten, die een gematigd succes werd. Moholy-Nagy ontwierp, schilderde, fotografeerde, deed aan beeldhouwen, experimenteerde met fotogrammen en hield zich bezig met films, onder andere het maken van special effects. Hij verkondigde het idee van 'The New Vision': fotografie kon je de wereld laten zien op een manier zoals het normale oog hem niet kon waarnemen. Daarop aansluitend maakte hij in zijn filmperiode onder andere kinetische constructies die lichtpatronen konden genereren. Een prominent voorbeeld daarvan is 'Lichtspiel: Schwarz-Weiss-Grau', waarbij met verschillende schermen, spiegels en prisma's de grenzen van het zwart-wit-grijs werden verkend. Een camera legde daarbij de verschuivingen vast.

Hier een aantal foto's van zijn hand en hier het Lichtspiel.

Lichtschilderen

Laat licht vallen op een plaat fotogevoelig materiaal zonder daarbij een camera of lenzenconstructie te gebruiken, en wat je krijgt wordt een luminogram genoemd. Je registreert op deze manier bijvoorbeeld in plaats van een statische voorstelling eerder een beweging van een lichtbron, door het traject dat de bron beschrijft vast te leggen. Plaats voorwerpen op een plaat fotogevoelig materiaal, belicht het vervolgens kort en wat je dan krijgt wordt een fotogram genoemd. Bovenstaande geeft het resultaat wanneer je dit met citroenschijven en tomatensteeltjes doet. Fanaten noemen deze manieren van beeldvorming fundamenteel verschillend van fotografie en vergelijken bijvoorbeeld het fotogram eerder met een ets of litho. Een beroemd artiest die gebruik maakte van de luminogram- en fotogramtechniek was László Moholy-Nagy - over wie binnenkort meer.

Chuck Close

De Amerikaan Chuck Close maakt reusachtige schilderijen (en de laatste tijd ook geweven wandkleden), meestal op basis van foto's. Hij gebruikt altijd het concept van een grid waarbij net als op een computerscherm met pixels elk punt apart wordt ingekleurd. Dat gebeurt bij de schilderijen meestal door elk vakje in te vullen met concentrische ringen van verschillende kleuren: wanneer je er verder vandaan gaat staan maakt je oog daar 1 kleurwaarde van en wordt het een geheel. Zijn werk dat als eerste hiermee werd gemaakt was de zwart-witafbeelding Big Self Portrait (hierboven getoond, 2.73 x 2.12 m) dat blijkbaar zo'n hoge resolutie heeft dat individuele puntjes niet zichtbaar zijn wanneer het wordt afgedrukt in een boek. Het duurt dus inderdaad maanden voordat een dergelijk werk af is.

Bijzonder in zijn leven was waar hij aan refereert als The Event. Op 7 december 1988 voelde hij voorafgaand aan een door hem te geven lezing een hevige pijn in zijn borst. Na de lezing is hij in alle haast naar het ziekenhuis gegaan, waar een zeldzame afwijking van zijn ruggenmergslagader werd opgemerkt. Het resultaat was dat hij kort daarna in een rolstoel terecht kwam vanwege zeer beperkt functioneren van zijn armen en benen. Hij ging echter wel door met werken, zij het dat hij nu door een assistent terzijde wordt gestaan. Het materiaal werd ook anders: hij gebruikt nu ook stukjes vreemdgevormd papier en snippers met vingerafdrukken in inkt.

Handleiding tot een speelser leven

Gisteravond bezocht ik de Kunstacademie in Den Haag voor de afstudeerprojecten die daar nu worden tentoongesteld. Eigenlijk alleen de fotografiemensen gezien: veel moois en veel gevarieerdheid in onderwerpen. Maar ik kwam voor Irene, die ik al heel lang goed ken.

Bij haar ging het om spelen. Dat doe je als kind maar dat moet je blijven doen; het geeft je rust. In de momenten tussendoor, om niet de hele tijd maar aan jezelf of de rest van de wereld te hoeven laten zien dat je ambitie hebt en hard werkt. Heel veel tips voor af en toe even wat speels tussendoor daarvoor bundelde ze in 'Als je goed kijkt zitten ze overal - Handleiding tot een speelser leven'. Dus: even een toren maken van de uitgeperste sinaasappelhelften en die daarna omduwen. En even een klein poppetje van jezelf maken uit klei. Suggesties kreeg ze ook van mensen om haar heen - de mooiste is wat mij betreft het afvalkunstwerk met alle troep uit een treinprullenbak aan elkaar vast gemaakt. Gemaakt door iemand die de Nintendo DS van z'n zoontje niet had meegenomen en op deze manier de interesse van de hele treinwagon kreeg.

Bekijk hier haar mooie foto's, ook voor meer informatie over het boek (mogelijk in de toekomst te bestellen).

Vija Celmins

Dit was iets waar we bij bleven stilstaan toen we door Parijs dwaalden en in Centre Pompidou terechtkwamen. De Amerikaanse kunstenares Vija Celmins (ik kwam er vandaag achter: een van de weinige vrouwen uit de Pop Art-beweging) hing daar met haar houtskooltekeningen van de oceaan. Zonder referentiepunt, eindeloos veel golfjes in tekening na tekening. Na wat webresearch blijkt dat ze vaker de natuur afbeeldt: onder andere spinnenwebben en sterrenhemelen komen terug. Onwaarschijnlijk gedetailleerd - we bleven er naar kijken omdat we maar niet konden uitmaken of we nou een foto of een tekening zagen. Het bleek dat het het laatste was, maar op basis van het eerste. En dan is het blijkbaar nog steeds niet zo dat ze simpelweg een foto overtrekt, maar een nieuw beeld creëert dat zo realistisch is dat het simpelweg een andere vorm die dezelfde zee kan aannemen uitdrukt. Bepaald niet triviaal en een absurd hoge mate van detail. Neem gerust een jaar voor de productie van een stuk artificiële zee.

Israël Kiek

'Kiekje' komt niet van 'kijkje', zoals ik lang dacht, maar van de heer Israël Kiek. In het begin van de 19e eeuw was hij onder andere slager, loterijcollectant en koopman, maar richtte daarna een sigarenwinkel op waar hij uiteindelijk portretfoto's ging maken. Snel gemaakt en vaak onscherp, van dronken studenten die nog even een fotootje wilden hebben in vreemde opstellingen. Hij werd midden in de nacht wakker gemaakt en was dan blijkbaar altijd nog bereid om een foto te maken. Drie foto's voor 1 gulden.

Een oud-student schreef in 1947: 'Om gefotografeerd te kunnen worden moest eerst Kiek door groot lawaai uit de slaap worden gewekt: bonzen op zijn deur en schreeuwen, vaak met onheuse uitdrukkingen en scheldwoorden. [...] Dan verscheen de grote man, op gebloemde pantoffels en gekleed in een sjamberloek en nam hij, al pruttelend en zachtjes terugscheldend, het gezelschap mee naar het plaatsje achter zijn huis. [...] Hij peilde de duisternis en deelde mee, hoeveel tellen de opname zou duren. Waren het honderd tellen, dan liet soms een grappenmaker zich kieken met twee hoofden: vijftig tellen het hoofd op de rechterschouder, vijftig tellen op de linker [...] Als Kiek soms, wegens het grote rumoer, niet kon beginnen, uitte hij de klassiek geworden wanhoopskreet: "Heren, heren, de kunst moet voortgang hebben." '

Wanneer het te druk werd haalde hij een ophaalbruggetje over de gracht omhoog, zodat mensen z'n werkplaats niet meer in konden.

Jamie Livingston

Ergens in 1979 ontving Jamie Livingston (filmmaker, fotograaf, muzikant en circusartiest) een Polaroidcamera. Na een paar weken besloot hij elke dag van zijn leven vast te leggen met behulp van een foto. Zelf probeerde ik dat ook een paar maanden: lastig en confronterend. Ergens leg je jezelf vast om elke dag weer actief veel verschillende dingen te ondernemen om maar veel variatie in de foto's te krijgen. Dagen met rust zijn saai: waarom zou je weer een foto van de bank, de piano of je eten nemen?

Bij Livingston liep het veel indrukwekkender af. Hij hield het 18 jaar vol. Daarna overleed hij aan de gevolgen van kanker. Tot op de dag van zijn dood werd er een foto gemaakt - tot in het ziekenhuis aan toe, waarbij hij zelfs nog enkele weken voor zijn dood trouwde. Twee vrienden van hem organiseerden een tentoonstelling waarbij alle 6.697 foto's getoond werden. Overweldigend - niet in het minst omdat het vaak ook nog eens goede foto's zijn.

Hier staan ze allemaal.

Bullseye

Omdat bepaalde insecten nectar en stuifmeel uit bloemen halen hebben ze een manier nodig om te weten waar die stoffen zich bevinden. De kleuren die wij zien geven eigenlijk geen goede informatie over de aanwezigheid van de twee stoffen; de ogen van de betreffende insecten, daarentegen, zijn gevoelig voor UV-licht. Met speciale camera's kunnen we dat ook zichtbaar maken en dan ontstaan er speciale 'bullseye'-patronen: de stamper en de meeldraden absorberen het UV-licht terwijl het deel van de blaadjes eromheen dat licht juist weerkaatst. Door te spelen met de kleuringen die je aan een bepaalde UV-waarde toekent kunnen foto-kunstenaars op deze manier prachtige weergaves maken van hoe insecten bloemen zien.

Op deze pagina staan er een heleboel.

The Brown Sisters

Ik weet niet meer waar ik ze nou zag, maar ik moest er vandaag weer aan denken. Fotograaf Nicholas Nixon portretteerde zijn vrouw Bebe Brown en haar drie zussen sinds 1975 elk jaar op dezelfde manier. Na 25 jaar werden ze tentoongesteld en er komt er elk jaar nog een bij. Je ziet het verouderingsproces versneld optreden. Vrij beangstigend.

Nixon maakte vergelijkbare series waarin het effect van de tijd en de eindigheid van het leven wordt vastgelegd. Zo toonde hij AIDS-patiënten in de laatste maanden van hun leven en oude mensen die thuis verzorgd moeten worden. Ook maakte hij een serie over schoolkinderen in Boston. De Brown Sisters-serie vond ik vandaag terug op het net.

Althans de eerste 25 exemplaren.