Psychologieën - I

Een koud vermoeden rilt mij door het brein:
Ik zie mijzelf en weet thans wie ik ben:
Ik ben Erinring van veel boeken en
Een Macht, waarmee 'k mijzelf en al mijn zijn,

Gedachte en daad, gelijk maak aan de schijn,
Die 'k daarin schoonst vond: - onbewust gewen
Ik me aan dat al-artiest zijn; - soms zelfs ken
'k Mijn schijn, die groot is, niet van eigen klein.

'k Ben als een speler, maar die zo goed speelt,
Dat hij zichzelve niet-te-spelen schijnt,
En zich eerst schoon vindt in zijn eigen spel;

En zich in 't leven met zichzelf verveelt,
En zich op straat met de gedachte pijnt:
Hier ben 'k mijzelf niet, - op de planken wél.

Albert Verwey

Rube Goldberg

Die contrapties uit Wallace and Gromit, waarmee je onherroepelijk uit je bed komt omdat dat kantelt en je zo in je broek en schoenen terecht komt, of de andere die automatisch toast maakt en het van jam voorziet, die hebben dus een naam. Het zijn Rube Goldberg-machines, vernoemd naar een Amerikaan die ze vaak liet terugkeren in zijn werk.

Pulitzer-prijswinnaar Rube (Reuben) Goldberg was beeldhouwer en schrijver, maar bovenal cartoonist. Hij had als ingenieur een technische achtergrond en liet die terugkomen in één van zijn cartoons, over professor Lucifer Gorgonzola Butts. De stripreeks kreeg de naam Rube Goldberg's Inventions en had elke week een nieuwe 'machine' om een heel simpele taak op de meest ingewikkelde manier uit te voeren. Dat soort machines komt heel veel terug in cartoons en films en Goldberg was bepaald niet de enige die zich er mee bezig hield - vandaar dat ze in elke taal weer anders heten.

Ze in actie te zien gaat me echter op den duur wel vervelen: het gaat vaak ook allemaal net iets te snel om goed over te komen. Het internet barst van filmpjes met Rube Goldbergmachines en ze zijn niet vaak origineel. Bij Goldbergs cartoons gaat het vaak over machines die je niet echt goed kunt namaken; vaak heb je er ook dieren of mannetjes die maar 1 ding kunnen (een golfspeler die met geheven club staat te wachten, net zolang totdat het balletje voor z'n neus komt) voor nodig. In getekende vorm vind ze ik daardoor mooier. Goldberg gebruikte zijn machines overigens ook in politieke cartoons, die hem nogal eens wat dreigbrieven opleverden.

Jean Eugène Robert-Houdin

Robert-Houdin (1805 - 1871) wordt gezien als de vader van de moderne illusionisten en goochelaars. Ik hoorde ooit verhalen over de allereerste trucs, waarin de kop van een gans zou zijn afgehakt, kop en romp elk in tegenoverliggende hoeken van de kamer zouden zijn gelegd en daarna door bezweringen de delen weer een geheel gingen vormen - maar niets van dat alles bij Robert-Houdin, dus ik moet nog eens uitzoeken waar dat verhaal nou vandaan kwam.

Hij was een Franse horlogemaker die zich als amateur bekwaamde in de goochelkunst en veel slimme ideeën kreeg om illusies te wekken. Als vernieuwingen in de voorstellingen voerde hij door dat deze gewoon in privésfeer plaatsvonden in plaats van op de markt en trad hij gewoon op in de normale kleding van zijn tijd - die vandaag nog bij klassieke goochelaars wordt teruggezien in de pandjesjas en de hoge hoed. Hij werd door Frankrijk uitgezonden naar het rebellerende Algerije en maakte daar zo veel indruk met zijn voorstellingen, dat hij angst inboezemde en de indruk wekte tot werkelijk alles in staat te zijn.

Handig gebruik maakte hij in zijn trucs van het feit dat de natuurkunde in die tijd spannend was geworden: elektriciteit en magnetisme waren net nieuw en daarmee liet hij objecten zweven of onmogelijk om op te tillen door de sterkste man. Veel van zijn trucs maakten daarnaast gebruik van zeer ingewikkelde machines vol tandraderen: als horlogemaker was hij geknipt om die te maken. Om een voorbeeld te geven: de truc met de onnatuurlijk snel groeiende (en stiekem mechanisch uitgeschoven) sinaasappelboom uit de film The Illusionist - die is van hem.

Chopin op Mallorca

Frédéric Chopin hield niet van de vrouwen: de vrouwen hielden van hem. Het meest duidelijk werd dat toen er iemand in zijn leven kwam die eigenlijk een vroege feministe was. Een vrouw die zich in de 19e eeuw er totaal niet voor schaamde om een broek te dragen, om sigaren te roken en om zich niet bij haar uiterst vrouwelijke voornamen Amandine Lucile Aurore te noemen, maar voor 'George' koos. Voluit noemde zij zich George Sand. Ze zag Chopin piano spelen en ze móest en zou hem voor zich winnen. Chopin daarentegen vroeg zich af of ze wel een vrouw was en verafschuwde haar. Hoe dan ook: hoe meer avances ze maakte, hoe meer die afkeer in een vreemd soort obsessie voor haar veranderde. Na twee jaar hadden ze uiteindelijk een relatie.

Ook rond die tijd was de gezondheid van haar zoon Maurice dusdanig slecht dat haar dokter haar aanbeval met hem een kuurvakantie te gaan houden. Ze besloot naar Mallorca te gaan en bracht Chopin en haar dochter Solange (die later ook nog amoureuze escapades met de componist had) mee. Dat kwam mooi uit, want Chopin stond net op het punt om door een ex van Sand tot een duel te worden uitgedaagd. Dat hij echter ook een opstartende tuberculose onder de leden had werd bijzonder slecht ontvangen door praktisch iedereen met wie ze te maken zouden krijgen: de vakantie werd een hilarische hel en is door Sand opgetekend in Un hiver à Majorque, waarschijnlijk de ergste anti-vakantiebrochure ooit gepubliceerd.

Allereerst mot met de kapitein van het schip naar Mallorca. Die wilde omwille van Chopins tbc niet dat hij (in het boekje van Sand genoemd als 'onze reiziger' of 'onze patiënt') op het matras in de boot ging liggen, verbrandde het ding toen hij dat uiteindelijk toch had gedaan en rekende daarna dubbele vervoerskosten. Vervolgens zat het weer niet mee: drie maanden non-stop regen en een gruwelijke koude plaagden de reizigers, die in een vertrek met dunne muren en geen open haard verbleven. Maar toen daarna 'onze reiziger' ernstig begon te hoesten brak ook nog eens totale onrust uit bij de plaatselijke bevolking, die dachten dat de pest was teruggekeerd op hun eiland. Chopins ziekte werd door het weer en de afwezigheid van apotheken erger en erger, waardoor de huurbaas zo bang werd voor besmetting, dat ze op straat stonden. Via een bevriende Franse ambassadeur kregen ze een nieuw onderkomen - zonder meubilair, dat ze van een Spaanse voortvluchtige in een nabijgelegen klooster konden kopen voor veel te veel geld.

Mallorca goed voor de gezondheid? Misschien was dat eerder zo geweest, maar in de nieuwe kamer was in ieder geval geen frisse lucht: Sand beschrijft een permanente walm van kookvet, peper, knoflook en andere kruiden en ervoer non-stop de alomtegenwoordigheid van gebraden varkensvlees. Stinkende en luidruchtige zwijnen renden overal. De kip die hen op een dag werd voorgezet zat onder de vlooien en de bevolking die steeds vijandiger werd sleet hen voedsel dat wél vers was, maar tegen exorbitant hoge prijzen. In ultieme wanhoop kochten de feministe en de tbc-lijder een stel geiten, waarvan de buren de melk stalen, die het reisgezelschap hoe dan ook zeer zuur smaakte.

Maar goed, 1 lichtpuntje: het zat in ieder geval de creativiteit van Chopin niet in de weg. Hij liet een Pleyelpiano versturen naar Mallorca om verder te kunnen componeren (tegen de prijs van een nieuwe), schreef enkele van z'n mooiste pianowerken en op den duur gingen ze toch maar weer eens op huis aan. Sand en Chopin bleven niet de rest van hun leven bij elkaar en ook het schilderij dat van het paar werd gemaakt door de bevriende schilder Delacroix werd in tweeën gesneden: hij hangt in het Louvre, zij in een kunstgalerij in Kopenhagen.

Ondes-Martenot

Een ondes-martenot is een van de eerste elektrofonen: een muziekinstrument dat z'n geluid voortbrengt door middel van manipulatie van elektrische stroom. Het is zo'n instrument uit de tijd dat bedenkers van nieuwe muziekinstrumenten hun naam gingen verbinden aan het instrument dat ze uitvonden: de saxofoon komt van Adolphe Sax, de theremin (ook een elektrofoon) van Louis Theremin en de ondes-martenot van Maurice Martenot, een Franse cellist en radiotechnicus in de Eerste Wereldoorlog.

Ik kende het instrument al een tijdje uit de Turangalîla-symfonie van Olivier Messiaen, zag het ding ook een keer live bij dat stuk in het Concertgebouw, maar ben er nu eindelijk achter hoe je hem daadwerkelijk bedient (nu alleen nog: hoe werkt-ie precies?). Het is een toetsenbordje met een beperkt aantal octaven, maar daaronder zit ook nog een ring aan een draad, die je om je vinger doet om glijdende tonen te produceren. Dat het is uitgevonden door een cellist is ook te merken aan het feit dat je op het toetsenbordje een vibrerende toon kunt maken op 1 toets door je vinger heen en weer te bewegen. Met knopjes in een laatje aan de zijkant kun je prachtige dynamische verschillen en klankkleuringen maken. Ideaal voor je sciencefictionfilm in het begin van de twintigste eeuw. Ik vond een filmpje waarin je heel goed krijgt te horen wat voor een mooi geluid er uit dit instrument komt.

Bekijk het en probeer te raden welke tv-tune ze er aan het einde op spelen!

Being There

Met elke film met Peter Sellers die ik zie krijg ik meer bewondering voor wat hij allemaal kon als acteur. In de Pink Panther-films was hij het die het succes verzorgde, in Lolita van Kubrick had hij vond ik eigenlijk ook het meest geslaagde personage en in dr. Strangelove speelde hij glorieus drie rollen - omdat de vierde niet ging met een gebroken been.

Vanavond zag ik Being There. De auteur van het boek ontving na publicatie ervan een bericht van iemand die 'Beschikbaar in of buiten mijn tuin' was, met een telefoonnummer dat van Sellers was die dolgraag de rol wilde spelen. De film gaat over een tuinman die zijn leven lang nooit buiten het huis en de aangrenzende tuin waar hij opgroeide is geweest en daardoor zeer simpel van geest is gebleven. Als zijn onbekende opvoeder komt te overlijden moet hij de buitenwereld in, met alleen kennis van de wereld die hij middels zijn dwangmatig televisie kijken opdeed. Zijn eenvoudige uitspraken over de tuin en de natuur worden echter in gesprekken met de juiste mensen als zeer filosofisch opgevat en hij wordt een ware beroemdheid in de politiek en op tv. Fantastisch spel van Sellers. Kijk die film.

Straussconcert

Nou, die bezoekers in de Wiener Musikverein hebben vanochtend hun 900 euro er ruimschoots uitgehaald, zou ik zeggen!

Want tijdens het Nieuwjaarsconcert werd maar liefst één (1) (!) heel werk van zeker 5 minuten gespeeld dat níet door een lid van de Johann Straussclan is gecomponeerd: het laatste deel van de Abschiedssymphonie van Joseph Haydn, ter gelegenheid van diens 200e sterfjaar. Volgens Joop van Zijl de eerste keer dat dit gebeurde in de geschiedenis van het concert! Toegegeven, ook een werk van de ongetwijfeld vermaarde Josef Hellmesberger (???) stond op het programma, maar dat zorgde ook eigenlijk niet voor een stijlbreuk.

Waarom doet de Wiener Philharmoniker dit toch elk jaar? Waarom moeten ze altijd maar weer hun hele programma vullen met werken van de familie Strauss? Dit jaar speelden ze alles bij elkaar 19 werken, waaronder 14 van Johann Strauss jr, 2 van z'n vader, en 1 van z'n broer. Smaken verschillen - ik vind het saai. In 2010 moet het anders. Daarom, hierbij het programma voor volgend jaar, met net zo zeer Oostenrijkse componisten als Johann S.

-----------

W.A. Mozart - Serenade no. 10 KV 361 'Gran Partita' voor 13 blazers

Pauze

A. Bruckner - Symphonie no. 8

Toegiften:

J. Strauss jr. - An der schönen blauen Donau op. 314

J. Strauss sr. - Radetzkymars op. 228

-----------

Koffie en thee gratis; tijdens de pauze is er gelegenheid tot het uitvoeren van ballet. Prosit Neujahr!

(Overigens: de Strauss die er naar mijn mening veel meer toe doet, Richard (geen familie), ligt in skischansspringplek Garmisch-Partenkirchen begraven.)