Magneetbeelden

Ik vond weer eens iemand die zich bezig houdt met kinetische kunst. Sachiko Kodama maakt dynamische sculpturen die gebruik maken van een ferrovloeistof: een bepaald soort oplossing van magnetische deeltjes die zich als zodanig op z'n eigen aparte manier gedraagt. Wordt eigenlijk al op veel gebieden nuttig toegepast: door NASA in telescopen, in harde schijven, maar ook bij medische beeldvorming om kanker te bestrijden. Kodama gebruikt het effect dat wanneer je een magneetveld aanlegt de vloeistof vervormt om beweeglijke torens te maken: eigenlijk krijg je op deze manier voorgeprogrammeerde, steeds veranderende beeldhouwwerken. Ziet er wat mij betreft eigenlijk vrij organisch uit: het wordt een raar soort van zwarte (vleesetende?) plant met dreigende uitsteeksels. Hier te zien; kijken hoe complex het in de toekomst nog gaat worden. Kleur erbij zou niet gek zijn.

Sisyphus III

Terug naar de bewegende kunst. Bruce Shapiro werd geïnspireerd door de Sisyphus-mythe en stelde zich een constructie voor waarbij een metalen kogel oneindig lang moest blijven doorgaan met z'n arbeid. Hij werd benaderd door het wetenschapscentrum Technorama in Zwitserland, die een zogeheten sand plotter wilden hebben voor hun wiskundetentoonstelling MatheMagie. Er werd een grote houten schijf gemaakt die op een computergestuurd kantelsysteem werd geplaatst. In het zand tekent de kogel met minuscule uitwijkingen tergend traag een complexe figuur - alleen maar om hem ongedaan te maken door er een volgende overheen te tekenen. Bijna een zandmandala (onderstaande afbeelding) dus, ware het niet dat je die dan weer ten behoeve van je eigen meditatie maakt en er een Tibetaans hoger wezen in kunt laten huizen.

Hier Sisyphus III in actie en hier meer informatie, ook over de rest van Shapiro's werk.

Arthur Ganson

Arthur Ganson omschrijft zichzelf als een kruising tussen een choreograaf en een beeldhouwer. Hij maakt typische machines die bijvoorbeeld niets anders doen dan zichzelf olieën, hij construeert langzame explosies en hij bestudeert de beweging van aparte voorwerpen, zoals verloren kinderpoppen die hij langs de autoweg vindt. Het moet hoe dan ook altijd een filosofische gedachte uitdrukken - die de waarnemer voor zichzelf moet bedenken door middel van de meditatie die zijn werk moet opwekken.

Nu vind ik kinetische kunst niet de hoogste kunstvorm, maar het komt hier vaak genoeg terug: ik ben er toch vaak genoeg door geboeid. Want kijk toch eens wat mooi allemaal: hier een apparaat met een langzame, goed geoliede fietsketting als hoofdonderdeel, en hier een waarin 23 stukjes papier tot leven komen.

Jacques de Vaucanson (1709 - 1782)

Deze Fransman uit de Verlichting wordt gezien als de man die de allereerste robots maakte. Vanaf zijn jeugd had hij al een fascinatie voor mechanieken en doorzag hij ze uiteindelijk altijd volledig, enkel door observatie: na talloze keren als kind in de kerk te zijn geweest en in een achterkamer een klok te hebben gezien, was hij in staat hem thuis na te bouwen. Hij was een eenzame jongen met de grootste ideeën: toen hij na het overlijden van zijn vader voor zijn opvoeding in een klooster belandde moest hij niets te maken hebben met andere mensen en bouwde op zevenjarige leeftijd een bootje dat mechanisch aangedreven de kloostervijver kon oversteken.

Zijn grootste uitvindingen zijn er drie en maakte hij op latere leeftijd. De eerste twee zijn musicerende poppen die hij in een visioen zich moet hebben voorgesteld. Niks geen flauwekul van ingebouwde fonografen: dit was het echte werk. Er moest met wieltjes en gewichtjes leven worden gemaakt. De fluitspelende poppen moesten een fluit bespelen zoals een mens dat deed en dus werd het een constructie van negen blaasbalgjes voor verschillende blaasintensiteiten. De lippen konden vervormen, de poppen hadden een metalen tong en hij ging zelfs zo ver een mensenhuidlaag aan te brengen op de vingers, zodat die de juiste druk konden uitoefenen op de fluitgaatjes.

De andere uitvinding was een mechanische eend die graantjes kon eten, slikbewegingen maakte met de nek, kon flapperen met de vleugels en zijn voedsel ter plekke verteerde: de uitwerpselen kwamen er meteen weer uit. Vaucanson beschreef een reservoir waar de granen een chemische reactie zouden aangaan en zo verteerd zouden worden. Hier, echter, hield hij het publiek mee voor de gek. Er ging helemaal niets door een spijsverteringskanaal: Robert-Houdin ontdekte dat de uitwerpselen zwartgeschilderde stukjes brood waren die uit een aparte ruimte in de eend kwamen.

Maar beroemd was hij al lang. Voltaire noemde hem een Nieuwe Prometheus en gaf aan dat 'als die schijtende eend er niet was geweest, niets ons zou herinneren aan de glorie van Frankrijk'.

De Cycloop van Tinguely

Het levenswerk van Jean Tinguely (1925-1991), een van de bekendste namen in het veld van de kinetische kunst, is een 22 meter hoge constructie die De Cycloop wordt genoemd. Hij staat bij Fontainebleau in het departement Essonne, ongeveer een uur rijden van Parijs. Tussen vier eiken staat een dynamisch gevaarte met een spiegelglazen gezicht en een bewegend goudgeel oog, dat het zonlicht bundelt. Tinguely werkte eraan met zijn vrouw Niki de Saint-Phalle en bevriende kunstenaars, voor een periode van tien jaar. Het monster gromt: grote kogels rollen door zijn ingewanden, katrollen zijn bezig met takelen en metaal schuift over metaal. En op zijn hoofd is, in de vorm van wat een treinwagon lijkt, een kunstmatig meer aangelegd, dat het blauw van de lucht weerkaatst - een hommage van Tinguely aan, daar is-ie weer: Yves Klein. De cycloop ontwaakt in mei en is dan tot oktober te bezoeken.

Er blijkt een bijzondere documentaire over de reus gemaakt te zijn, waarbij niet als een toerist de constructie wordt vastgelegd, maar gefilmd wordt vanuit vreemde hoeken: met de camera gemonteerd op de kogels die door hun banen glijden en vanuit de boomtoppen, ingezoomd op het oog. Hier te vinden.

Strandbeesten

Theo Jansen is bezig met het creëren van nieuwe levensvormen, gemaakt van PVC-buizen. Zijn strandbeesten worden gedreven door de wind en gebruiken poten die geavanceerde loopbewegingen uitvoeren. Het idee is dat wielen op een strand erg inefficiënte hulpmiddelen zijn om vooruit te komen: door de wrijving met het losse zand verspil je een hoop energie. Met pootjes gaat dat beter. Sinds 1990 is hij met de strandbeesten bezig; inmiddels zijn er gevleugelde modellen gekomen die gebruik maken van luchtdrukflessen, gevuld met en door de wind. De strandbeesten moeten van Jansen uiteindelijk een eigen leven kunnen leiden op het strand, levend in kuddes. Alexander Schlichter maakte een documentaire over Jansens werk. Die is nu af en op DVD verschenen.

De website van Theo Jansen. Bekijk vooral de filmsectie!